banner psaremagr

Ο ηλεκτρονικός Άτλαντας των νησιών μας

ΕΡΕΥΝΑ: ΕΙΚΟΝΕΣ, ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΤΗΝ «ΑΓΝΩΣΤΗ» ΕΛΛΑΔΑ

Νησιά, εσχατιές της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, νησίδες, βραχονησίδες, καταμεσής του Αιγαίου και του Ιονίου, ως πολιτισμικά τοπία πέρα από τις κυρίαρχες απόψεις περί «ωραίων», «γραφικών» και «τουριστικών» προορισμών, οι οποίες αγνοούν ή συγκαλύπτουν τις κοινωνικές διαδικασίες που τα ορίζουν. Όλα αυτά μέσα από το ερευνητικό πρόγραμμα greekscapes που αφορά την εναλλακτική προσέγγιση, ανάλυση και τεκμηρίωση της πολιτισμικής μας γεωγραφίας.

Όπου «πολιτισμικό τοπίο» δεν είναι μόνο μια καθορισμένη ενότητα χώρου με ανθρώπινες παρεμβάσεις, αλλά και η πρόσληψή της από το βλέμμα και η συγκεκριμένη αναλυτική/ερμηνευτική προσέγγιση που επιλέγεται κάθε φορά.

Στην έρευνα αναλύονται οι διαφορετικές εκδοχές ανάλυσης 134 τοπίων στη γεωγραφία, οι τρόποι αναπαράστασης και ειδικότερα η σημασία των φωτογραφιών, χαρτών και κειμένων. Όλο το υλικό παρουσιάζεται με τη δομή ενός ηλεκτρονικού Γεωγραφικού Άτλαντα.

ΚΑΣΤΕΛΟΡΙΖΟ
Η Μεγίστη των αρχαίων Ελλήνων είναι ένα βραχώδες και άγονο νησί στο πιο απομακρυσμένο νοτιοανατολικό σημείο της Ελλάδας και της Ευρώπης, μέσα στον κόλπο της Αντιφοίλου (το σημερινό Κας της Τουρκίας) των μικρασιατικών παραλίων. Σήμερα το νησί είναι στο γεωγραφικό περιθώριο της ελληνικής επικράτειας και δίνει τη δική του μάχη επιβίωσης. Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν ενδείξεις μικρής πληθυσμιακής ανάκαμψης, στην οποία έχει βοηθήσει η αύξηση των επισκεπτών του. Οι τελευταίοι έχουν πολλές επιλογές για εναλλακτικό τουρισμό. Τα μικρά νησιά που το περιβάλλουν, όπως το νησάκι της Ρω με το αρχαίο κάστρο και τη θρυλική μορφή της «Κυράς της Ρω», που όσο ζούσε ύψωνε καθημερινά την ελληνική σημαία στην εσχατιά της Ευρώπης, και, τέλος, τα φυσικά χαρακτηριστικά του τοπίου, όπως η γαλάζια σπηλιά, προσφέρουν μοναδικές εμπειρίες με θαλάσσιες διαδρομές και καΐκια.

ΑΓΑΘΟΝΗΣΙ
Κόμβος της διεθνικής μετανάστευσης. Μια σταλιά τόπος, σχεδόν 14 τ.χλμ. Αποτελείται από δύο οικισμούς, το Μεγάλο και το Μικρό Αγαθονήσι, με συνολικό πληθυσμό 158 κατοίκων σύμφωνα με την απογραφή του 2001. Οι μόνιμοι κάτοικοι, όμως, δεν ξεπερνούν τους 80 με 100. Στο Δημοτικό Σχολείο φοιτούν 4 μαθητές και 5 στο Γυμνάσιο. Το όνομά του το πήρε από το «αγαθόχορτο», ενώ μέχρι το 1945 ονομαζόταν Αγκαθονήσι ή Γάιδαρος. Διοικητικά υπάγεται στον Νομό Δωδεκανήσου και οι βασικές δημόσιες υπηρεσίες είναι διασκορπισμένες σε πολλά νησιά: το Λιμεναρχείο και η Αστυνομία στην Πάτμο, η Εφορία και τα ΕΛΤΑ στη Λέρο, το γραφείο συγκοινωνιών και η Πυροσβεστική στην Κω και το Επαρχείο στην Κάλυμνο. Η καθημερινότητα στο νησί είναι πια συνδεδεμένη με τους πρόσφυγες. Η τοπική οικονομία ωφελείται ώς ένα βαθμό από το πέρασμα των προσφύγων, μέσω π.χ. της επιδότησης της σίτισής τους. Το μικρό, ακριτικό Αγαθονήσι αποτελεί ένα σημείο με μεγάλη γεωπολιτική σημασία: από τη μια στον εναέριο χώρο του «διαπραγματεύονται» οι σχέσεις της Ελλάδας με την Τουρκία και από την άλλη αποτελεί έναν σημαντικό κόμβο στους δρόμους της δια-εθνικής μετανάστευσης.

ΟΙΝΟΥΣΣΕΣ
Με μεγάλη ναυτιλιακή παράδοση, στο βορειοανατολικό άκρο της Χίου, ένα σύμπλεγμα εννέα μικρών νησιών και βραχονησίδων συνολικής έκτασης μόλις 17,5 τ.χλμ., μοιάζουν με φυσική γέφυρα που συνδέει τη Χίο με τη χερσόνησο της Ερυθραίας. Το έδαφός τους είναι λοφώδες, με την ψηλότερη κορυφή να μην ξεπερνά τα 152 μέτρα. Με τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 εγκαταστάθηκαν στο νησί περισσότεροι από 1.000 πρόσφυγες, αριθμός ιδιαίτερα μεγάλος συγκρινόμενος με τον γηγενή πληθυσμό. Η παρουσία των προσφύγων, αν και δημιούργησε εντάσεις σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο, συνετέλεσε στην πληθυσμιακή τόνωση του νησιού και την αποφυγή του δημογραφικού μαρασμού. Η ιδιαίτερα επιτυχημένη παρουσία των Οινουσσιωτών εφοπλιστών στο διεθνές επιχειρηματικό προσκήνιο συνέβαλε στην ανάδειξη και προβολή του νησιού σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύμφωνα με τα στοιχεία της απογραφής του 2001, οι Οινούσσες αριθμούν 1.050 μόνιμους κατοίκους. Η διαχρονική εξέλιξη του μέσου ετήσιου ρυθμού αύξησης του πληθυσμού είναι μοναδική στον ελλαδικό χώρο, όπως μοναδική είναι και η σχετικά νεανική ηλικιακή δομή του πληθυσμού, συγκρινόμενη με αυτούς άλλων ακριτικών νησιών.

ΑΝΑΦΗ
Ως τοπίο εξαίρεσης το νησί. Η τουριστική ανάπτυξη διαμόρφωσε μια καινούργια γεωγραφία στις Κυκλάδες. Κόσμοι ώς τη δεκαετία του 1950 σχετικά αυτάρκεις και συχνά φτωχοί, μεταμορφώθηκαν σε προνομιακούς τόπους τουρισμού, συνδέθηκαν με τον Πειραιά και μεταξύ τους με ακτοπλοϊκές γραμμές, που είναι βέβαια πυκνές μόνο όσο διαρκεί η τουριστική περίοδος. Οικισμοί και ακτές ξεχειλίζουν το καλοκαίρι από επισκέπτες. Είναι δύσκολο να φανταστούμε σήμερα την προπολεμική Ανάφη ή τη Φολέγανδρο, την Ίο, την Κίμωλο και τα άλλα μικρά Κυκλαδονήσια σαν τόπους απομονωμένους όπου η ζωή ήταν δύσκολη και οι επικοινωνίες σπάνιες. Κάποια από αυτά τα νησιά ήταν τόποι εξορίας. Δύο κόσμοι συνυπήρχαν στο νησί, πίσω από τη φαινομενική ομοιομορφία των κυκλαδίτικων σπιτιών και την ενιαία εικόνα του κυκλαδίτικου τοπίου. Οι δύο κόσμοι βρέθηκαν με πολλούς τρόπους σε συνεννόηση. Οι εξόριστοι δέχτηκαν το εθιμικό δίκαιο των ντόπιων, ήρθαν σε συμφωνίες μαζί τους για τη χρήση κάποιων πόρων του νησιού (χώροι βοσκής, νερό), αγόραζαν και πουλούσαν στους ντόπιους με βάση τις επιλογές των ομάδων συμβίωσης, έφτασαν μάλιστα να χρησιμοποιήσουν ένα υποκατάστατο νομίσματος που διευκόλυνε τις συναλλαγές με τους μόνιμους κατοίκους υπό την εγγύηση του «γραφείου της ομάδας». Στα όρια μιας γεωγραφίας της εξορίας, μιας γεωγραφίας της εξαίρεσης που διήρκεσε πολλά χρόνια, η Ανάφη, όπως και τα άλλα νησιά του αρχιπελάγους, έγινε ένας τόπος συνύπαρξης και ώσμωσης ανάμεσα σε δύο κοινότητες διακριτές, αναγκασμένες όμως να συμβιώσουν.

ΟΘΩΝΟΙ
Το βορειοδυτικότερο άκρο της Ελλάδας, το μεγαλύτερο από τα Διαπόντια νησιά, μοιάζει με πλατύ φύλλο και εμφανίζει ιδιαίτερο ανάγλυφο. Η βλάστηση του νησιού κυριαρχείται από πυκνοφυτεμένους ελαιώνες, σήμερα σε δασική κατάσταση, και από μεγάλο αριθμό κυπαρισσιών που φύονται σχεδόν σε ολόκληρο το νησί. Στις απόκρημνες περιοχές και σε σημεία που παλιότερα χρησιμοποιούνταν για βόσκηση, κυριαρχεί η τυπική μεσογειακή βλάστηση με θάμνους και αρωματικά φυτά, ένας συνδυασμός αείφυλλων σκληρόφυλλων θάμνων (μακί) και εποχιακών διμορφικών φυτών (φρύγανα). Οι Οθωνοί από την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα έως και τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο διατήρησαν με αυξομειώσεις έναν πληθυσμό περίπου 800 κατοίκων, οι οποίοι κάλυπταν τις βασικές τους ανάγκες από τις δραστηριότητές τους στο νησί. Οι βασικές ασχολίες των κατοίκων ήταν η γεωργία, η αλιεία, η ναυτιλία, η μελισσουργία και η οικόσιτη κυρίως κτηνοτροφία. Τα τελευταία περίπου 10 χρόνια έχει αρχίσει μια μικρής έντασης τουριστική δραστηριότητα, με αποτέλεσμα αφενός να παρατηρείται εποχική αύξηση του πληθυσμού τους καλοκαιρινούς μήνες και αφετέρου για πρώτη φορά να εμφανίζεται είσοδος οικονομικών μεταναστών για να καλύψουν τις νέες δυνατότητες απασχόλησης, όπως προκύπτουν από τις νέες τουριστικές δραστηριότητες. Επιπρόσθετα, και στους 13 οικισμούς παρατηρείται, λόγω της ανακαίνισης των παλαιών και εγκαταλελειμμένων σπιτιών, αξιόλογη οικοδομική δραστηριότητα, η οποία παρουσιάζει τη μεγαλύτερη αύξηση στο λιμάνι του νησιού. Μέχρι σήμερα η ήπια τουριστική δραστηριότητα δεν έχει τραυματίσει το υπέροχο φυσικό τοπίο των Οθωνών.

ΓΑΥΔΟΣ
Τόπος εναλλακτικής κατασκήνωσης στη νότια εσχατιά της Ευρώπης, εκεί όπου αρχίζει το Λιβυκό πέλαγος, με περίπου σαράντα κατοίκους τον χειμώνα. Το τοπίο χαρακτηρίζεται κυρίως από αμμόλοφους και κέδρους. Φεύγοντας από το λιμάνι για το Σαρακήνικο, ανεβαίνεις ένα μικρό βουνό και από πίσω απλώνεται ένα τεράστιο κεδρόδασος που καταλήγει σε μια μεγάλη αμμουδιά με καταπράσινα ρηχά νερά, φύση παρθένα, η μόνη παρέμβαση μερικές ταβέρνες, παράγκες πρόχειρα στημένες στην άμμο. Μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του '90 δεν υπήρχε ρεύμα στο νησί, ούτε αυτοκίνητα, μόνο κάτι μικρά τρακτέρ με καρότσα πίσω που μετέφεραν τον κόσμο από το λιμάνι (ένας μικρός μόλος και δύο σπίτια, στην πρώτη και μεγαλύτερη παραλία, το Σαρακήνικο, στη βόρεια πλευρά του νησιού). Το τοπίο χαρακτηρίζεται κυρίως από αμμόλοφους και κέδρους. Φορτωμένος στην πλάτη προμήθειες, διασχίζεις το μεγάλο κεδρόδασος του Λαυρακά, περνάς από μικρά μονοπάτια όπου συναντάς ένα ρωμαϊκό υδραγωγείο και ένα πατητήρι, ανεβαίνεις ένα βουνό και ξαφνικά από την άλλη πλευρά αντικρίζεις από ψηλά τρία φαράγγια που καταλήγουν στην παραλία του Ποταμού. Παρ' όλο που και σ' αυτή την άκρη του κόσμου ο τουρισμός αναπτύσσεται, η Γαύδος κρατάει ακόμα ένα χαρακτήρα ξεγνοιασιάς και ελευθερίας.

ΒΡΑΧΟΝΗΣΙΔΕΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
Εργαστήρια πειραματισμού της φύσης. Τα Φωκονήσια είναι χαμηλά νησάκια βόρεια της Αστυπάλαιας. Παρά το μικρό τους μέγεθος, το χαμηλό τους υψόμετρο και το σχιστολιθικό έδαφος που προσφέρει λίγα καταφύγια, φιλοξενούν σχετικά πλούσια πανίδα. Αυτό οφείλεται στο επίμηκες σχήμα τους στην κατεύθυνση βορρά - νότου που τους προσφέρει σχετική προστασία από τους ισχυρούς βοριάδες. Το Πιπέρι, βραχονησίδα μεταξύ Σεριφοπούλας και Κύθνου, με έντονες κλίσεις. Στους κάθετους γκρεμούς του Πιπεριού είναι πολύ πιθανό να φωλιάζουν αρπακτικά, ενώ στην επίπεδη επιφάνειά του αντίστοιχα φωλιάζουν γλάροι. Το Γλαρόμπι, μεταξύ Πάρου και Αντίπαρου: το σύστημα των τριών νησιών φιλοξενεί στοιχεία της πανίδας των γειτονικών του μεγαλύτερων νησιών. Εδώ (αλλά και στις άλλες βραχονησίδες) διακρίνεται η πολυπλοκότητα των οικοσυστημάτων στα ρηχά γύρω από το νησί. Αυτά λειτουργούν ως «νησιά»-καταφύγια (διακόπτοντας το ομογενές πέλαγος) για τους θαλάσσιους οργανισμούς. Η Γαϊδούρα, σχετικά προστατευμένη στο κέντρο των μικρών Κυκλάδων, μικρότερη από πέντε στρέμματα, καταφέρνει να διατηρεί έστω και ελάχιστη βλάστηση. Φιλόξενες εκτάσεις οι βραχονησίδες, με ποικίλα μικροπεριβάλλοντα (ρηχά νερά, ακτή, βράχια, φυτά...) σ' ένα «έρημο», ομογενές πέλαγος. Λειτουργούν ως νησιά ακόμη και για τους θαλάσσιους οργανισμούς που συγκεντρώνονται γύρω από αυτές.

«Ελλάδα δεν είναι μόνο τα ευρέως γνωστά τοπία»
«Το πολιτισμικό τοπίο στη γεωγραφία δεν είναι μόνο τα μνημεία, οι παραδοσιακοί οικισμοί και η απείραχτη φύση. Είναι όλα τα τοπία μιας χώρας στα οποία περιλαμβάνονται φυσικά και ανθρωπογενή χαρακτηριστικά, έχουν υλική και συμβολική υπόσταση και εμπεριέχουν πολλαπλές μνήμες.

Για τη γεωγραφία δεν υφίσταται διάκριση μεταξύ σημαντικών και ήσσονος σημασίας τοπίων, μεταξύ ωραίων και άσχημων, μεταξύ εκείνων που προστατεύονται και άλλων που τα αφήνουμε στην τύχη τους. Βασιζόμενοι σε αυτό το θεωρητικό πλαίσιο στην έρευνα, που αναφέρατε, εντοπίσαμε 320 τοπία σε όλη την Ελλάδα και από αυτά μελετήσαμε 134. Στόχος της έρευνας ήταν να παρουσιάσει με έναν πρωτότυπο τρόπο παραδείγματα από το σύνολο των τοπίων που υπάρχουν του ελληνικού χώρου ανεξάρτητα από το είδος, τη θέση και την κατάσταση στην οποία βρίσκονται αυτά».

Αυτά τονίζει ο Κωστής Χατζημιχάλης, καθηγητής στο Τμήμα Γεωγραφίας του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου και συντονιστής της έρευνας «Το σύγχρονο ελληνικό πολιτισμικό τοπίο: ένας αεροφωτογραφικός άτλαντας».

Τι τοπία μελετήσατε;
«Να σας δώσω μερικά παραδείγματα. Για μας έχει ενδιαφέρον ο υγροβιότοπος του Αμβρακικού ως περιοχή σε προστασία και ως τόπος ιχθυοπαραγωγής. Τα αυθαίρετα της Πολίχνης και η Πυλαία στη Θεσσαλονίκη ως δύο διαφορετικές εκδοχές της αστικής επέκτασης. Η Ύδρα, η Πάτμος και οι Καλαρίτες ως εστίες συνέχειας και διατήρησης της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Η διώρυγα της Κορίνθου, η γέφυρα του Ρίου-Αντίρριου και τα Τέμπη ως εμβληματικά έργα εκσυγχρονισμού. Οι καταρράκτες της Νάουσας, τα Μετέωρα και το ελληνικό ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου ως γεωλογικές μορφές, παράγωγες φυσικών διεργασιών. Και τέλος, τα μικρά νησιά που παρουσιάζετε τα προσεγγίσαμε άλλοτε ως τοπία στο περιθώριο, από κοινωνική και πολιτική άποψη, και άλλοτε ως τόπους μοναδικής ομορφιάς».

Ποια ήταν η πρωτοτυπία της εργασίας σας;
«Πρώτον, το σενάριο για την επιλογή των τοπίων και η διαφορετική προσέγγιση για κάθε τοπίο. Δεύτερον, η παρουσίασή τους με αεροφωτογραφίες από ελικόπτερο, με σύντομα επιστημονικά κείμενα (εργάστηκαν 96 επιστήμονες διαφορετικών ειδικοτήτων), με επίγειες φωτογραφίες παλιές και σύγχρονες, με ακριβή χαρτογράφηση και με λογοτεχνικά αποσπάσματα. Και τρίτον, η οργάνωση των 134 τοπίων με τη δομή ενός ηλεκτρονικού γεωγραφικού άτλαντα, στην ιστοσελίδα www.greekscapes.gr, κάτι που γίνεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα».

INFO: «Το σύγχρονο ελληνικό πολιτισμικό τοπίο: ένας αεροφωτογραφικός άτλαντας»

Έρευνα που χρηματοδοτήθηκε από το Κοινωφελές Ιδρυμα Ι. Λάτση στο διάστημα 2008-2010 και πραγματοποιήθηκε στο Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο. Συντονιστής: καθηγητής Κ. Χατζημιχάλης. Μέλη της Ομάδας Συντονισμού και υπότροφοι του Ιδρύματος Ι. Λάτση: Γ. Μελισσουργός, Δ. Γκιρτή, Α. Μουγγολιά, Α. Φάκα. Η έρευνα είναι διαθέσιμη στο www.greekscapes.gr, τηλ.: 210-9549144.

 

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ


banner psaremagr

© 2004 - 2019 All Rights Reserved. | Φιλοξενία & Κατασκευή HostPlus LTD

hostplus 35

No Internet Connection